Παγκόσμια Ημέρα Alzheimer: Όσα πρέπει να γνωρίζουμε
Κάθε χρόνο στις 21 Σεπτεμβρίου, Παγκόσμια Ημέρα Alzheimer, η προσοχή στρέφεται σε μια νόσο που δεν αφορά μόνο τη μνήμη, αλλά σταδιακά μπορεί να επηρεάσει τη σκέψη, την κρίση, την επικοινωνία, τη συμπεριφορά και τελικά την αυτονομία του ανθρώπου. Η νόσος Alzheimer είναι η συχνότερη αιτία άνοιας και, παρότι συνδέεται κυρίως με τη μεγαλύτερη ηλικία, δεν αποτελεί φυσιολογικό ή αναπόφευκτο μέρος της γήρανσης.
Η ηλικία αποτελεί τον σημαντικότερο γνωστό παράγοντα κινδύνου. Στους περισσότερους ανθρώπους τα συμπτώματα εμφανίζονται μετά τα 65 χρόνια, ωστόσο υπάρχει και Alzheimer πρώιμης έναρξης, όπου τα συμπτώματα παρουσιάζονται πριν από τα 65. Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, η άνοια με έναρξη πριν από τα 65 αντιπροσωπεύει έως και το 9% των περιπτώσεων άνοιας.
Τα πρώτα σημάδια δεν είναι πάντα εντυπωσιακά. Μπορεί να ξεκινήσουν με επαναλαμβανόμενη δυσκολία στην πρόσφατη μνήμη, συχνές επαναλήψεις των ίδιων ερωτήσεων, δυσκολία στην εύρεση λέξεων, προβλήματα στον προγραμματισμό καθημερινών δραστηριοτήτων, αποπροσανατολισμό σε χρόνο ή χώρο ή αλλαγές στην κρίση και τη συμπεριφορά. Το σημαντικό είναι να διαχωρίζεται η περιστασιακή αφηρημάδα από μια σταδιακή και επίμονη αλλαγή που αρχίζει να επηρεάζει την καθημερινότητα.
Είναι κληρονομικό το Alzheimer;
Η απάντηση δεν είναι ένα απλό «ναι» ή «όχι». Στις περισσότερες περιπτώσεις δεν υπάρχει ένα συγκεκριμένο γονίδιο που να σημαίνει ότι κάποιος θα εμφανίσει οπωσδήποτε Alzheimer. Η νόσος προκύπτει από έναν πολύπλοκο συνδυασμό ηλικίας, γενετικών παραγόντων, γενικής υγείας, τρόπου ζωής και περιβάλλοντος.
Ένας από τους σημαντικότερους γνωστούς γενετικούς παράγοντες κινδύνου είναι το APOE ε4. Η παρουσία του αυξάνει την πιθανότητα εμφάνισης Alzheimer και σε ορισμένους πληθυσμούς συνδέεται με μικρότερη ηλικία έναρξης. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι όποιος έχει APOE ε4 θα νοσήσει. Αντίστοιχα, ένας άνθρωπος μπορεί να εμφανίσει Alzheimer χωρίς να φέρει το συγκεκριμένο γονιδιακό χαρακτηριστικό.
Μπορούμε να προλάβουμε ή να επιβραδύνουμε τη νόσο;
Δεν υπάρχει σήμερα τρόπος που να εγγυάται ότι ένας άνθρωπος δεν θα εμφανίσει Alzheimer. Υπάρχουν όμως παράγοντες στους οποίους μπορούμε να παρέμβουμε και οι οποίοι συνδέονται με καλύτερη υγεία του εγκεφάλου και μικρότερο κίνδυνο γνωστικής έκπτωσης.
Η τακτική σωματική δραστηριότητα, η ισορροπημένη διατροφή, η κοινωνική δραστηριότητα και η πνευματική ενεργοποίηση αποτελούν σημαντικά στοιχεία ενός υγιούς τρόπου ζωής. Εξίσου σημαντική είναι η αντιμετώπιση παραγόντων που επιβαρύνουν την αγγειακή υγεία, όπως η υπέρταση, ο διαβήτης και η παχυσαρκία.
Με απλά λόγια, ό,τι προστατεύει την καρδιά και τα αγγεία τείνει να προστατεύει και τον εγκέφαλο. Η πρόληψη επομένως δεν ξεκινά στα 70. Η φροντίδα της υγείας από τη μέση ηλικία και ακόμη νωρίτερα έχει σημασία.
Η διάγνωση αφορά ολόκληρη την οικογένεια
Το Alzheimer δεν επηρεάζει μόνο τον άνθρωπο που νοσεί. Οι φροντιστές συχνά καλούνται να αντιμετωπίσουν αλλαγές στη μνήμη και τη συμπεριφορά, προβλήματα ύπνου, δυσκολίες στην επικοινωνία, ζητήματα ασφάλειας, διαχείριση φαρμάκων και σταδιακά όλο και μεγαλύτερη ανάγκη επίβλεψης.
Η σωστή ενημέρωση του φροντιστή είναι επομένως μέρος της αντιμετώπισης της νόσου. Η εκπαίδευση σχετικά με την άνοια, η ψυχολογική υποστήριξη, η συμμετοχή σε ομάδες φροντιστών και η τακτική επικοινωνία με επαγγελματίες υγείας μπορούν να κάνουν ουσιαστική διαφορά. Ο ΠΟΥ έχει αναπτύξει και το πρόγραμμα iSupport, ειδικά για την ενημέρωση και εκπαίδευση ανθρώπων που φροντίζουν άτομα με άνοια.
Στην Ελλάδα λειτουργούν οργανώσεις και δομές για άτομα με άνοια και τις οικογένειές τους, όπως Κέντρα Ημέρας και υπηρεσίες ενημέρωσης και υποστήριξης. Υπάρχει επίσης η Γραμμή Βοήθειας για την Άνοια 1102, μέσω της οποίας φροντιστές και οικογένειες μπορούν να απευθύνονται σε επαγγελματίες υγείας για ενημέρωση και καθοδήγηση.
Η αναζήτηση βοήθειας δεν πρέπει να γίνεται μόνο όταν ο φροντιστής έχει ήδη εξαντληθεί. Η φροντίδα ενός ανθρώπου με Alzheimer μπορεί να διαρκέσει χρόνια και η σωματική και ψυχική υγεία του φροντιστή χρειάζεται εξίσου συστηματική προστασία.
Υπάρχει θεραπεία για το Alzheimer;
Μέχρι πρόσφατα, η φαρμακευτική αντιμετώπιση επικεντρωνόταν κυρίως στον έλεγχο των συμπτωμάτων. Σήμερα όμως έχουμε περάσει σε μια νέα εποχή, καθώς έχουν αναπτυχθεί θεραπείες που στοχεύουν έναν από τους βασικούς βιολογικούς μηχανισμούς της νόσου.
Στην Ευρωπαϊκή Ένωση έχουν πλέον εγκριθεί το lecanemab (Leqembi) και το donanemab (Kisunla) για συγκεκριμένες κατηγορίες ασθενών με πρώιμη νόσο Alzheimer και επιβεβαιωμένη παρουσία αμυλοειδούς στον εγκέφαλο. Πρόκειται για μονοκλωνικά αντισώματα που στοχεύουν το β-αμυλοειδές και έχουν δείξει ότι μπορούν να επιβραδύνουν τη γνωστική και λειτουργική έκπτωση σε κατάλληλα επιλεγμένους ασθενείς.
Είναι όμως σημαντικό να ξεκαθαρίσουμε τι σημαίνει αυτό: δεν θεραπεύουν οριστικά το Alzheimer και δεν επαναφέρουν τη μνήμη που έχει ήδη χαθεί. Στόχος τους είναι να επιβραδύνουν την εξέλιξη της νόσου όταν αυτή βρίσκεται ακόμη σε πρώιμο στάδιο.
Η 21η Σεπτεμβρίου είναι επομένως κάτι περισσότερο από μία ημέρα ενημέρωσης. Είναι μια υπενθύμιση ότι η επίμονη απώλεια μνήμης και οι αλλαγές στις γνωστικές λειτουργίες δεν πρέπει να αποδίδονται αυτόματα στην ηλικία. Η έγκαιρη αξιολόγηση από ειδικό μπορεί να οδηγήσει σε σωστή διάγνωση, καλύτερη οργάνωση της φροντίδας και, πλέον, σε ορισμένους ασθενείς, να ανοίξει τον δρόμο και για θεραπείες που μπορούν να επιβραδύνουν την εξέλιξη της νόσου.
Όσο νωρίτερα αναγνωρίζουμε τις αλλαγές, τόσο περισσότερο χρόνο κερδίζουμε για ενημέρωση, υποστήριξη, σωστή φροντίδα και θεραπευτικές επιλογές.